V Zimowy Spis Nietoperzy w Górach Świętokrzyskich

Już od pięciu lat nasze Stowarzyszenie organizuje zimowy spis nietoperzy w województwie świętokrzyskim. Nasz region jest ciągle słabo poznany pod tym względem. Jak co roku będziemy kontrolować wyłącznie sztuczne, antropogeniczne zimowiska. W warunkach świętokrzyskich są to przede wszystkim nadal liczne przydomowe piwnice. Nasz region jest bogaty w obiekty górnicze gdzie wydobywa się lub wydobywało rozmaite kruszce i skały. Na pewno skontrolujemy przynajmniej kilka kamieniołomów. Będziemy też w naszym drugim co do wielkości zimowisku w Samsonowie. Jak co roku postaramy się dotrzeć do miejsc dotąd nie badanych. Każdej zimy kontrolujemy ponad 100 obiektów od maleńkich i ponad stuletnich piwniczek w Odrowążku, przez kamieniołomy po podziemne korytarze takich obiektów jak pałac w Ujeździe.

Dotąd w czasie zimowych spisów stwierdziliśmy 8 gatunków nietoperzy. Co rocznie najliczniejsze są mopki i gacki brunatne. Najrzadziej stwierdzamy mroczki późne i mroczki pozłociste. Ten ostatni gatunek stwierdziliśmy w 2012 roku i był to pierwszy przypadek zimowania tego gatunku w województwie świętokrzyskim.

Dane zbierane w czasie liczeń wykorzystujemy w programach ochrony nietoperzy oraz programach edukacyjnych. Corocznie odwiedzają nas chiropterolodzy z innych regionów w tym z Wielkopolski, Lubeszczyzny, Pomorza.

Zimą 2016/2017 będziemy w terenie w okresie listopad – luty.

 

plakat2016

Projekt edukacyjno – ochroniarsko – badawczy „Nietoperze Kielc”

W okresie czerwiec – październik 2016 zrealizowaliśmy projekt „Nietoperze Kielc”. Został dofinansowany przez Urząd Miasta Kielce. Stanowił kontynuacje naszych prac nad utworzeniem atlasu nietoperzy Kielc wraz z określeniem miejsc szczególnie ważnych dla tych zwierząt w granicach gminy Kielce. W projekcie wzięło udział ponad 100 dzieci i młodzieży.

W ramach projektu przeprowadziliśmy cykl spotkań studyjnych i terenowych w kieleckich szkołach podstawowych i gimnazjach. Uczniowie wzięli udział w zajęciach klasowych na których zdobyli podstawy wiedzy o biologii i ekologii nietoperzy oraz o najistotniejszych zagrożeniach dla tej grupy. Na kolejnych zajęciach uczniowie wzięli udział w projekcie czynnej ochrony nietoperzy tzn. rozwieszali schrony nietoperzowe. Trzecim elementem były wieczorne prace terenowe , w czasie których pracowaliśmy z detektorem ultradźwiękowym oraz sieciami chiropterologicznymi. Ostatnie, klasowe zajęcia stanowiły podsumowanie zebranego materiału. W ten sposób kielecka młodzież poznała podstawy badań i ochrony nietoperzy oraz miała możliwość doświadczyć w jaki sposób teoria wpływa na praktykę i odwrotnie.

W ramach projektu odwiedziliśmy rezerwat geologiczny Kadzielnia, na terenie którego znajdują się jaskinie stanowiące zimowisko nietoperzy. Odwiedziliśmy też zalew kielecki, dolinę rzeki Dąbrówki, kieleckie blokowiska.

Zebrane materiały pozwoliły na utworzenie map występowania nietoperzy w Kielcach. Miasto zostało podzielone na kwadraty o wymiarach 1kmx1km. W czasie prac stwierdzono występowanie co najmniej 10 spośród 26 krajowych gatunków nietoperzy. W oparciu o dane detektorowe wyznaczono też miejsca największej aktywności nietoperzy w mieście. Udało się też wyznaczyć kilka miejsc, które stanowią korytarze migracji nietoperzy.

 

Program badań i ochrony nietoperzy w Nadleśnictwie Zagnańsk

Nietoperze należą do najsłabiej poznanych zwierząt tak w Polsce jak i w całej Europie. Ich niewielkie rozmiary, cykl życia oraz środowisko życia sprawiają, że są trudne do zauważenia. Nocna aktywność, ukrywanie się w trudno dostępnych miejscach, umiejętność lotu i bycie niesłyszalnym dla ludzi sprawiają, że niewielu z nas miało bliski kontakt z tymi interesującymi zwierzętami.
W rzeczywistości nietoperze są bardzo rozpowszechnione i zajmują bardzo różnorodne siedliska. W związku z szybkim zanikiem naturalnych krajobrazów wiejskich, łąkowych i leśnych niektóre gatunki dość łatwo adaptują się do życia w miastach. Dotyczy to jednak kilku pospolitych gatunków. Te bardziej wyspecjalizowane są znacznie bardziej narażone.
Województwo świętokrzyskie jest ?białą plamą? jeśli chodzi o wiedzę na temat rozmieszczenia i wielkości populacji nietoperzy. Dotąd prowadzono badania występowania nietoperzy na niewielkich obszarach. Niemal całkowicie brak wiedzy o nietoperzach żyjących w lasach. Nieźle rozpoznane są jaskinie oraz kościoły ? są to bowiem miejsca preferowane przez nietoperze w okresie hibernacji i tworzenia kolonii rozrodczych.

Świętokrzyscy przyrodnicy rozpoczynają właśnie realizację programu badan i ochrony nietoperzy. Program składa się z kilku części: zostaną rozwieszone budki rozrodcze, które będą kontrolowane w kolejnych sezonach aby stwierdzić ile z nich i przez jakie gatunki zostało zasiedlonych. Przy użyciu specjalistycznego sprzętu, detektorów ultradźwiękowych, zostaną wykonane nasłuchy nietoperzy. Urządzenia te nie tylko wykrywają obecność nietoperzy ale także rejestrują ich aktywność ?głosową? w postaci sonogramów czyli plików graficznych, które następnie są interpretowane przez przyrodników. Pozwala to na stwierdzenie jaki gatunek nietoperza przelatywał w miejscu nasłuchu. Przyrodnicy wykonają też odłowy nietoperzy oraz będą wyszukiwać kolonie rozrodcze w budynkach. Program jest realizowany w gminie Zagnańsk i na terenie Nadleśnictwa Zagnańsk. Zebrane w ten sposób materiały posłużą do opracowania raportu na temat występowania nietoperzy w okolicach Zagnańska, zarówno w lasach jak i wsiach. Dzięki temu opracowaniu będzie możliwe będzie takie planowanie prowadzenia gospodarki leśnej oraz planowanie i zagospodarowanie przestrzenne, które uwzględnią potrzeby tej właśnie grupy zwierząt.
Program jest realizowany przez Zespół Świętokrzyskich i Nadnidziańskich Parków Krajobrazowych we współpracy z przyrodnikami ze Stowarzyszenia M.O.S.T. Leśnicy z Nadleśnictwa Zagnańsk udostępnili administrowany przez siebie teren, Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Kielcach wydał zgodę na prowadzenie odłowów nietoperzy a całość została dofinansowana ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

IV Zimowy Spis Nietoperzy w Górach Świętokrzyskich

Zimowy spis nietoperzy w antropogenicznych kryjówkach na terenie województwa świętokrzyskiego organizuje od 15 do 17 stycznia Stowarzyszenie M.O.S.T.. To już czwarta taka akcja, w której udział mogą wziąć wszyscy chętni.

Pierwszego dnia przyrodnicy policzą nietoperze w piwniczkach we wsiach Obice i Włoszczowice. Po południu zapraszają na prezentację ?Nietoperze ? krwiożercze bestie czy sprzymierzeńcy naszych domostw i lasów? prowadzoną wspólnie z Zespołem Nadnidziańskich i Świętokrzyskich Parków Krajobrazowych, w ramach projektu ?Noc Biologów?. Prezentacja odbędzie się w godz. 17:30-21:30 w sali 516 Instytutu Biologii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego (ul. Świętokrzyska 15) w Kielcach.

Kontrole będą też prowadzone w okolicach wsi Odrowążek oraz w  Hucie Józef w Samsonowie, będącej największym zimowiskiem nietoperzy pochodzenia antropogenicznego w Górach Świętokrzyskich.

bat

 

III Zimowy Spis Nietoperzy w Górach Świętokrzyskich

Zimowe spisy nietoperzy wykonywane są przez chiropterologów w większości regionów w Polsce od lat. W województwie świętokrzyskim tego rodzaju badania prowadzone są z różną systematycznością i na różnych terenach od początku lat 90. Liczenia te wykonywano przede wszystkim w jaskiniach i kamieniołomach. Dopiero po raz trzeci systematycznie liczone są natomiast nietoperze zimujące w Górach Świętokrzyskich w kryjówkach stworzonych przez człowieka. Organizatorem III Zimowego Liczenia Nietoperzy w kryjówkach antropogenicznych jest kieleckie Stowarzyszenie M.O.S.T.
W tym sezonie zimowym prace rozpoczęły się już w listopadzie i potrwają do końca lutego. Kulminacją przedsięwzięcia będzie trzydniowe spotkanie chiropterologów, które odbędzie się 23-25.01.2015 roku.
W piątek 23 stycznia do Kielc przyjadą goście z Pomorza i Wielkopolski. Wspólnie z kolegami z Kielc wykonają kontrolę zimowisk w gminie Morawica. W drugiej części dnia odbędzie się w Ośrodku Myśli Patriotycznej i Obywatelskiej w Kielcach na Wzgórzu Zamkowym przy ulicy Zamkowej 3 publiczne spotkanie gdzie chiropterolodzy wygłoszą cztery wystąpienia. Spotkanie rozpocznie się o godzinie 16:00. Maurycy Ignaczak z Wielkopolski, jeden z czołowych polskich chiropterologów, przewodniczący Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Nietoperzy chyba jedyny, który profesjonalnie fotografuje nietoperze w locie opowie o chiropterofaunie Polski. Grzegorz Gołębniak również z Wielkopolski opowie o problemach i możliwościach ochrony nietoperzy w budynkach. Konrad Bidziński z Pomorza podzieli się doświadczeniami dotyczącymi metod i skuteczności prowadzenia czynnej ochrony nietoperzy. Łukasz Misiuna z Kielc zapozna zebranych z planami powołania obszaru chroniącego jedno z największych świętokrzyskich zimowisk nietoperzy.
W kolejnych dwóch dniach przyrodnicy będą kontrolować znane i potencjalne zimowiska nietoperzy w okolicach takich miejscowości jak: Zagnańsk, Zachełmie, Szałas, Odrowążek, Masłów, Wola Kopcowa, Samsonów ale również wokół Świętokrzyskiego Parku Narodowego.

Prace przyrodników będą polegały na przemierzaniu świętokrzyskich wiosek. Właściciele gospodarstw na których znajdują się przydomowe piwniczki kamienne lub drewniane będą proszeni o udostępnienie. Piwnice te stanowią jedno z ulubionych zimowisk nietoperzy i są przez to bardzo cenne dla chiropterologów. Obecność przyrodników nie niesie ze sobą żadnego ryzyka czy niebezpieczeństwa. Wszystkie ich działania mają na celu jedynie zebranie bardzo ważnych informacji o środowisku przyrodniczym.

timthumb.php

 

 

II Zimowy Spis Nietoperzy w Górach Świętokrzyskich

W styczniu i lutym 2014 r. przyrodnicy w województwie świętokrzyskim prowadzili po raz drugi zimową akcję liczenia nietoperzy na zimowiskach.  Kontrole będą prowadzone w kilku gminach i kilkunastu wsiach województwa. Obiekty kontrolowane to: przydomowe piwniczki, przepusty kolejowe i drogowe, kamieniołomy.

Miejscowości, w których pojawili się chiropterolodzy  to: Kielce, Dąbrowa, Masłów, Mąchocice, Odrowążek, Szałas, Luta, Kucębów, Skarżysko i okolice, Obice i okolice.

Podobnie jak rok wcześniej skoncentrowano się na sprawdzaniu potencjalnych zimowisk pochodzenia antropogenicznego. Sprawdzono kilka kamieniołomów, przepusty drogowe i kolejowe, kanał pod ruinami zabytkowego, wielkiego pieca hutniczego, podziemia zamku oraz kilkadziesiąt piwniczek przydomowych.

Łącznie naliczono ponad 100 osobników nietoperzy z 6 gatunków w pond 100 obiektach. Najliczniej reprezentowany był mopek oraz gacek brunatny.

W 2013 roku w czteroosobowym składzie udało się sprawdzić około 50 zimowisk z niemal 140 nietoperzami z 8 gatunków. Bardzo interesujące było stwierdzenie zimowania dwóch osobników mroczka pozłocistego w dwóch bliźniaczych piwniczkach. W tej samej miejscowości zimował również w piwniczce mroczek późny. W 2013 roku najliczniejsze były mopki i gacki brunatne.

Zarówno w 2013 jak i 2014 roku skoncentrowano się na niewielkich, rozproszonych antropogenicznych zimowiskach w Górach Świętokrzyskich. Dotąd nie prowadzono tu tak szeroko zakrojonej inwentaryzacji zimowej.

W tegoroczne liczenia włączyło się też Nadleśnictwo Daleszyce. Pan Paweł Kosin wskazał miejsca wykorzystywane przez nietoperze w tym śródleśną sztolnię, która będzie monitorowana w przyszłości.

Drugim ważnym rezultatem zimowego spisu jest powołanie Świętokrzyskiej Chirobazy tj. cyfrowej bazy gromadzącej wszelkie potwierdzone, wiarygodne dane o nietoperzach w woj. świętokrzyskim. Każdy zinwentaryzowany obiekt lub miejsce stwierdzenia posiada swoją kartę ze szczegółową charakterystyką ważnych cech i oczywiście składem chiropterofauny. Chirobaza ma służyć nie tylko jako miejsce deponowania danych ale również ma być narzędziem dzięki któremu ochrona populacji świętokrzyskich nietoperzy będzie możliwa i skuteczna

bat2013

 

I Zimowy Spis Nietoperzy w Górach Świętokrzyskich

W głębokim śniegu i dotkliwym mrozie w kilku miejscowościach w Górach Świętokrzyskich w dniach 21-31 stycznia 2013 odbyło się zimowe liczenie nietoperzy.

Tegoroczne liczenia miały na celu rozpoznanie czy i w jakim stopniu w Górach Świętokrzyskich przydomowe kamienne ziemianki są wykorzystywane przez nietoperze jako zimowiska. Dzięki badaniom chiropterologów z Mazowsza wiadomo, że na Podlasiu i Mazowszu tego typu obiekty stanowią jedno z głównych zimowisk. Te małe, często stare i nieużywane budowle są zimowiskiem dla tysięcy nietoperzy. Zwykle pojedyncza piwnica zajmowana jest przez 1-2  a w skrajnych przypadkach do 6 osobników nietoperzy. O ile w Polsce zachodniej to rozbudowane systemy podziemnych korytarzy (m.in. dawnych fortyfikacji z okresu obu ostatnich wojen) a w Polsce południowej naturalne jaskinie a czasem bunkry stanowią najważniejsze zimowe schronienie dla skrzydlatych ssaków (niektóre z tych zimowisk koncentrują kilka tysięcy osobników z kilku gatunków) o tyle dla nizinnych obszarów Mazowsza i Podlasia to właśnie takie tradycyjne, rozsiane na dużej przestrzeni piwniczki stanowią kluczowe zimowisko.

W warunkach świętokrzyskich dobrze rozpoznano zimowiska w jaskiniach i sztolniach kamieniołomów a także wybranych obiektach takich jak podziemia klasztoru w Świętym Krzyżu lub kanał w Samsonowie. Nie zidentyfikowano jednak czy ziemianki są tu równie atrakcyjnym zimowiskiem jak u północnych sąsiadów.

W ciągu trzech intensywnych dni badań terenowych  udało się skontrolować ponad 30 ziemianek w miejscowościach: Odrowążek, Szałas, Mąchocice Kapitulne, Obice, Drochów Dolny oraz kieleckiej części Dąbrowy. Ponadto skontrolowano przepusty kolejowe i drogowe w pobliżu wsi Chrusty i Drochów a także na drodze Kielce-Zagnańsk w pobliżu obszaru Natura 2000 ?Ostoja Wierzejska?. Ważnym miejscem był kanał w Samsonowie. Skontrolowano też podziemia w Opatowie oraz dokonano rozpoznania podziemnych tuneli pod starym kościołem we wsi Podole.

Zdecydowana większość kontrolowanych miejsc nigdy nie była sprawdzana pod kątem zimowania nietoperzy. Miejsca starano się wybrać tak aby objęły obszar z centralnie położonymi Kielcami, wysuniętym, śródleśnym stanowiskiem w Odrowążku oraz ciepłym uskokiem Gór Świętokrzyskich przechodzącym w Ponidzie w okolicy Obic. Najdalej na wschód wysunięte były Podole i Opatów. Kontrola śródleśnego przepustu przy Ostoi Wierzejskiej wynikała z odnalezienia latem śladów bytowania nietoperzy. Należało więc miejsce to odwiedzić zimą aby upewnić się czy i w tym okresie jest ono wykorzystywane przez te zwierzęta.

W sumie skontrolowano ponad 40 obiektów pochodzenia antropogenicznego z czego niemal połowa była wykorzystywana przez zimujące nietoperze. Naliczono 142 osobniki nietoperzy z 9 gatunków. Około  połowa skontrolowanych  piwniczek w 5 wioskach była zajęta  przez 24 nietoperze z 5 gatunków.

Najciekawsze i najbogatsze zimowisko odnaleziono we wsi Odrowążek. Stwierdzono tu najwyższą różnorodność gatunkową.  Najciekawszym znaleziskiem było stwierdzenie dwóch z trzech  ?polskich? gatunków mroczków: późnego,  i pozłocistego. Pierwszy z tych gatunków, mroczek późny  bardzo rzadko wybiera tego typu zimowiska, preferuje raczej miejsca pochodzenia naturalnego. Natomiast mroczek pozłocisty to rzadko stwierdzany gatunek nietoperza, umieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt jako narażony na wyginięcie. Jest to gatunek zimnolubny, związany z lasami szpilkowymi dalekiej północy. Jako jedyny z europejskich nietoperzy obejmuje swoim zasięgiem daleką północ Skandynawii. Stwierdzenie go zimą w Górach Świętokrzyskich to spora sensacja  choć z drugiej strony notowano go latem z okolic Odrowążka a samo miejsce doskonale odpowiada jego wymaganiom. Odrowążek położony jest pomiędzy rozległymi kompleksami leśnymi w tym świetnie zachowanymi borami jodłowymi, jest tu sporo drobnych cieków wodnych, wilgotnych łąk, torfowisk. Klimat ogólnie jest wyraźnie surowszy.

Podobnie jak w innych miejscach w kraju gatunkiem najliczniej zasiedlającym ziemianki był gacek brunatny.

Wyraźnie inaczej wygląda zimowisko nietoperzy we wsi Obice w gminie Morawica. Klimat panuje tu łagodniejszy, budowa geologiczna jest inna a ziemianki zbudowane są z lokalnych wapieni. Brak rozległych obszarów leśnych ale również są cieki wodne, torfowiska i stawy. Stwierdzono równie dużo nietoperzy co w Odrowążku ale tylko z dwóch gatunków: gacki brunatne i szare. Co ciekawe w jednej z największych piwnic odnaleziono aż 6 nietoperzy co jest wyrównaniem rekordu z Mazowsza i Podlasia.

Nieodnalezionym w ziemiankach ale najliczniej zimującym gatunkiem w czasie liczeń okazał się mopek, gatunek tzw. ?naturowy? czyli wymieniony w II Załączniku Dyrektywy Siedliskowej (dyrektywa Unii Europejskiej w sprawie zagrożonych gatunków zwierząt i ich siedlisk) oraz gatunek umieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt. Jest on również zaliczany do zimnolubnych, związanych z chłodnymi lasami iglastymi. Niemal 72 % wszystkich policzonych nietoperzy stanowiły właśnie mopki a miejscem ich zimowania były ceglane sklepienia kanałów i przepustów.

Ciekawym było odnalezienie 2 mopków w niewielkim przepuście pod drogą w pobliżu Ostoi Wierzejskiej niedaleko Kielc.

Przeprowadzone tej zimy liczenia maja charakter wstępnego rozpoznania. Zbierano informacje o gatunkach, liczebności ale też wielkości i stanie ziemianek. W kolejnych zimowych sezonach liczenia będą powtarzane, na liście odwiedzanych znajdą się też kolejne miejscowości.

bat_A3